NHIỄM TRÙNG NHIỄM ĐỘC THỨC ĂN: Bệnh từ miệng vào bụng
- 20 thg 2
- 6 phút đọc
Đã cập nhật: 27 thg 2
Các dịp Tết, lễ hội và mùa du lịch là thời điểm các ca ngộ độc thực phẩm tăng vọt. Những bữa tiệc kéo dài với thức ăn nấu sẵn để ngoài nhiều giờ; dùng nhiều loại thức ăn, nước uống chế biến không hợp vệ sinh khi đi du xuân, du lịch hay việc tích trữ thực phẩm quá tải trong tủ lạnh,…vô tình mở lối cho vi khuẩn qua miệng vào bụng gây bệnh. Hiểu rõ về Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn (Bacterial Food Poisoning) là cách tốt nhất để phòng chống bệnh hiệu quả, bảo vệ sức khỏe cho mình, người thân trong các dịp Tết, lễ hội hoặc trong các chuyến đi chơi và sinh hoạt hàng ngày.
1. Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn là gì ?
Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn (NTNĐTA) là bệnh nhiễm trùng cấp tính lây theo đường tiêu hóa, xảy ra khi ăn hoặc uống phải thức ăn/nước uống bị ô nhiễm bởi các vi sinh vật gây bệnh, chủ yếu là vi khuẩn (hoặc độc tố do vi khuẩn tiết ra). Cần phân biệt với ngộ độc thực phẩm, ngộ độc thức ăn (food poisoning) là những thuật ngữ rộng hơn để nói về các bệnh ngộ độc do dùng phải thức ăn bị nhiễm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, hóa chất, nấm mốc hoặc độc tố tự nhiên.
Về chuyên môn, NTNĐTA có 2 cơ chế tác động khác nhau:
Nhiễm trùng thực phẩm: Do chúng ta ăn phải thức ăn, nước uống chứa vi khuẩn còn sống. Khi vào ruột, chúng sinh sôi và gây bệnh (Ví dụ: Salmonella trong thịt gia cầm chưa chín).
Nhiễm độc thực phẩm: Do độc tố của vi khuẩn nhiễm vào thức ăn, nước uống. Ngay cả khi bạn nấu chín lại (diệt được vi khuẩn), độc tố vẫn tồn tại và gây hại (Ví dụ: Độc tố của vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus thường xuất hiện trong các món gỏi, thịt nguội, pa tê,…được chế biến không sạch, bảo quản không tốt)
Các triệu chứng của nhiễm độc thực phẩm thường xuất hiện trước, khoảng 30 phút đến 6 giờ sau khi ăn, có thể có 01 hoặc vài triệu chứng như: chóng mặt, buồn nôn, nôn, đau bụng (ngầm hoặc quặn cơn), tiêu lỏng. Nếu thực phẩm không còn vi khuẩn sống (do được nấu chín) hoặc người bệnh nôn ói sớm sau ăn (vi khuẩn và độc tố bị tống nhanh ra khỏi cơ thể) thì bệnh có thể hồi phục.
Các triệu chứng của nhiễm trùng thực phẩm sẽ “lên tiếng” chậm hơn, khoảng 6 giờ thậm chí 1-2 ngày sau ăn, nếu vi khuẩn sống vẫn còn nhiều. Người bệnh có thể bi sốt, đau đầu, đau bụng, tiêu chảy lỏng hoặc tiêu đàm nhớt (thậm chí có lẫn máu).
2. Các "ngõ vào" gây nhiễm bẩn thực phẩm
Để gây ra một bữa ăn bệnh, vi khuẩn hoặc độc tố vi khuẩn thường đi vô bụng người ăn qua 1 hoặc vài “ngõ vào” sau đây:
a. Nguyên liệu và sơ chế
Thực phẩm nhiễm bẩn từ nguồn (thịt gia súc bệnh, rau tưới nước thải). Trong quá trình sơ chế, việc không rửa sạch đất cát hay dùng nước ô nhiễm sẽ đưa vi sinh vật vào bếp.
b. Lưu trữ thực phẩm không đạt chuẩn
Tết là lúc tủ lạnh bị nhét đồ nghẹt cứng. Khi tủ quá đầy, luồng khí lạnh không thể tiếp cận mọi ngóc ngách, nhiệt độ trong tủ cao hơn mức quy định (phải dưới 5°C) hoặc thực phẩm đã chế biến để nguội ở môi trường bên ngoài quá 2 giờ, trong các điều kiện nhiệt độ như thế, vi khuẩn có thể nhân đôi số lượng chỉ sau mỗi 20 phút.
c. Chế biến thực phẩm: nhiễm chéo khi làm, nhiễm bẩn khi xong !
Sử dụng chung dao, thớt để cắt thịt, làm cá,…rồi rửa các dụng cụ trên và/hoặc rửa tay không sạch; sau đó lại dùng để cắt thịt và các thực phẩm đã nấu chín, giò chả, rau, quả,…làm lây lan vi khuẩn từ thực phẩm chưa chế biến sang thực phẩm đã được nấu chín, rửa sạch để ăn.
Thực phẩm được chế biến xong không che đậy kín để ruồi, gián,… xâm nhập hoặc chứa trong các vật dụng không được làm sạch ngay trước đó
d. Vệ sinh tay và vật dụng ăn uống
Bàn tay bẩn của người chế biến hoặc người ăn là phương tiện truyền bệnh “hữu hiệu” thường gặp. Các loại bánh ngọt, bánh mì, trái cây, mứt; sắp đồ nguội (thịt đông, giò lụa);…thường bốc bằng tay chưa rửa xà phòng, khiến vi khuẩn từ tay xâm nhập thẳng vào đường miệng.
Chén, tô, dĩa, ly, muỗng, đũa,…rửa qua loa hoặc rửa còn ẩm ướt đã cất hoặc cất che đậy không kỹ, cất lâu dễ bị vi sinh vật gây bệnh bám vào.
Những sai sót tạo ra các “ngõ vào” nêu trên có thể xảy ra ở bất cứ đâu, từ nhà hàng hoành tráng đến bếp nấu tập thể, phòng ăn gia đình, nhưng đáng kể nhất và đáng ngại nhất chính là các hàng quán lề đường, vỉa hè - nơi chất lượng thực phẩm và điều kiện vệ sinh bị thả nổi.
3. Botulinum – "Hung thủ kỵ khí" cực kỳ nguy hiểm
Trong các loại nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn, Botulinum là cái tên đáng sợ nhất. Vi khuẩn Clostridium botulinum chỉ phát triển trong môi trường thiếu oxy (kỵ khí).
Nguồn nhiễm: Đồ hộp bị hỏng, phồng lên bất thường; thực phẩm hút chân không không đảm bảo; măng chua, dưa muối ủ kín bị nhiễm bẩn.
Độc tính: Độc tố neurotoxin của vi khuẩn cực kỳ mạnh tấn công hệ thần kinh trung ương.
Dấu hiệu đặc trưng: Liệt cơ từ trên xuống dưới (sụp mí mắt, nhìn mờ, nói ngọng, khó nuốt và cuối cùng là liệt cơ hô hấp, thở không được gây tử vong.
4. Khi nào cần đi khám bệnh ?
Tùy vào loại vi khuẩn, lượng độc tố, nhiễm độc hay nhiễm trùng thực phẩm mà các triệu chứng có thể xuất hiện sau 30 phút hoặc sau ăn vài ngày (xem Mục 1)
Nếu có 01 trong các dấu hiệu như: đau bụng, nôn ói, tiêu chảy nhiều, sốt cao trên 39°C, co giật, hoặc có dấu hiệu liệt cơ, cần đưa bệnh nhân đến khám tại các cơ sở y tế ngay.
5. Nguyên tắc điều trị và xử trí ban đầu
5.1. Loại bỏ chất độc và chống mất nước-điện giải
Gây nôn (nếu người bệnh còn tỉnh táo): Chỉ thực hiện khi thức ăn mới được ăn vào trong vòng 1-2 giờ đầu, giúp loại bỏ độc tố và vi khuẩn.
Bù nước và điện giải: Sử dụng dung dịch Oresol pha đúng tỷ lệ. Lưu ý: Phải uống từ từ từng ngụm nhỏ, không uống quá nhanh để tránh kích thích nôn.
Tuyệt đối không được dùng thuốc cầm tiêu chảy: Tiêu chảy là phản ứng tự nhiên của cơ thể để "tống khứ" vi khuẩn và độc tố ra ngoài. Việc uống thuốc cầm ngay lập tức sẽ khiến chất độc bị giữ lại trong ruột, khiến tình trạng nhiễm trùng-nhiễm độc nặng hơn.
Chế độ ăn: Sau khi ngừng nôn, cử đầu nên uống sữa, ăn cháo, súp sau đó ăn uống lại bình thường.
5.2. Đưa bệnh nhân đi khám bệnh khi có những triệu chứng cảnh báo nặng (xem Mục 4)
5.3. Việc sử dụng kháng sinh và các hỗ tợ y tế cần thiết khác phải do bác sĩ quyết định
Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn là bệnh phổ biến, hầu như ai cũng bị vài lần trong đời. Bệnh thường rộ lên vào các dịp Tết, lễ hội hoặc mắc phải khi đi chơi xa, du lịch. Thực hiện tốt các biện pháp sau đây sẽ giúp các bạn bịt kín “ngõ vào” của vi khuẩn để phòng tránh bệnh hiệu quả; giúp cho các buổi tiệc an toàn; các chuyến du xuân, đi chơi xa thoải mái, không lâm vào cảnh khó xử:
Chọn thực phẩm, thức uống an toàn: Ưu tiên nguyên liệu tươi sống, rõ nguồn gốc; tuyệt đối không ăn đồ hộp bị phồng móp hoặc thực phẩm, thức uống vỉa hè không che chắn bụi bẩn và côn trùng, chất lượng không bảo đảm, chế biến không hợp vệ sinh.
Ăn chín - Uống sôi: Nấu kỹ thức ăn và nên dùng khi còn nóng, không để thực phẩm ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ. Khi đi chơi xa, du lịch nên dùng các món ăn đã được nấu chín còn nóng, uống nước đóng chai (có thương hiệu, hạn dùng) ướp lạnh hoặc trà nóng, cà phê nóng; Không nên ăn các món ăn tươi sống (rau trộn, gỏi,..), món tái, thịt nguội, chả giò, bánh mì, uống nước đá ở các nhà hàng, quán xá trên đường .
Tách biệt thực phẩm sống – chín khi chế biến và lưu trữ.
Vệ sinh tay: Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến và trước khi ăn. Không dùng tay trần chưa rửa sạch để bốc thức ăn, bánh, mứt để ăn
Không nhồi nhét thực phẩm vào tủ lạnh quá nhiều; vệ sinh các vật dụng dùng để ăn uống hoặc chứa đựng thực phẩm trước khi dùng.
